Ҷинояткорӣ яке аз масъалаҳои муҳими иҷтимоӣ ба ҳисоб меравад. Аз замонҳои қадим то имрӯз дар ҳар як ҷомеа барои нигоҳ доштани тартибот ва таъмини амнияти шаҳрвандон қонунҳо вуҷуд доранд. Қонун пеш аз ҳама барои ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, молу мулк ва манфиатҳои ҷомеа хизмат мекунад. Вақте ки шахс қонунро вайрон мекунад ва ба дигарон зарар мерасонад, чунин рафтор метавонад барои худи ӯ, ҷабрдида ва ҷомеа оқибатҳои ногувор дошта бошад.
Имрӯз пешгирии ҷинояткорӣ яке аз вазифаҳои муҳими давлат ва ҷомеа мебошад. Барои мубориза бо ин падида танҳо фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ кофӣ нест. Дар ин самт оила, мактаб, муассисаҳои таълимӣ, ҷомеа ва худи шаҳрвандон низ нақши муҳим доранд.
Ҷинояткорӣ шаклҳои гуногун дорад. Дуздӣ, қаллобӣ, авбошӣ, зӯроварӣ, зарар расонидан ба молу мулки дигарон ва дигар амалҳои ғайриқонунӣ метавонанд ба ҳаёт ва фаъолияти муқаррарии ҷомеа таъсири манфӣ расонанд. Бо пешрафти технология шаклҳои нави ҳуқуқвайронкунӣ низ пайдо мешаванд. Масалан, баъзе одамон тавассути интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ дигаронро фиреб дода, маблағ ё маълумоти шахсии онҳоро ба даст меоранд. Аз ин рӯ, дар замони муосир шаҳрвандон бояд на танҳо қонунҳои умумиро донанд, балки қоидаҳои бехатариро ҳангоми истифодаи интернет низ риоя кунанд.
Сабабҳои ҷинояткорӣ гуногун буда метавонанд. Бекорӣ, мушкилоти иқтисодӣ, тарбияи нодуруст, муҳити носолими оилавӣ, таъсири дӯстони бад ва надонистани қонун аз ҷумлаи омилҳое мебошанд, ки метавонанд ба рафтори нодурусти инсон таъсир расонанд. Дар баъзе ҳолатҳо хоҳиши зуд ба даст овардани маблағ ё зиндагии осон низ метавонад шахсро ба роҳи нодуруст барад. Бо вуҷуди ин, инсон барои амалҳои худ масъул мебошад ва мушкилоти зиндагӣ набояд сабаби вайрон кардани қонун гардад.
Масъалаи пешгирии ҷинояткорӣ дар байни ҷавонон махсусан муҳим аст. Ҷавонӣ давраи ташаккули ҷаҳонбинӣ ва хислати инсон мебошад. Ҷавон метавонад зери таъсири муҳити атроф қарор гирад ва баъзан аз сабаби беэътиноӣ ё надоштани таҷрибаи кофӣ интихоби нодуруст кунад. Аз ин рӯ, тарбияи дурусти ҷавонон вазифаи муҳими оила ва ҷомеа мебошад.
Оила дар тарбияи фарзанд нақши асосӣ дорад. Волидон бояд ба фарзандони худ на танҳо ғамхорӣ кунанд, балки ба рафтор, таҳсил, дӯстони онҳо ва муҳити атроф низ диққат диҳанд. Муҳаббат, эҳтиром ва муносибати дуруст дар оила метавонанд барои ташаккули шахсияти солим заминаи хуб гузоранд. Фарзанд бояд аз хурдӣ омӯзад, ки ростқавлӣ, меҳнатдӯстӣ, эҳтироми дигарон ва риояи қонун арзишҳои муҳим мебошанд.
Мактаб низ дар пешгирии ҷинояткорӣ саҳми калон дорад. Омӯзгорон ба хонандагон дониш медиҳанд ва ҳамзамон онҳоро ба масъулиятшиносӣ, интизом ва эҳтироми ҳуқуқи дигарон тарбия мекунанд. Ҷавонон бояд донанд, ки ҳар як амали онҳо метавонад натиҷаи муайян дошта бошад. Пеш аз анҷом додани кори нодуруст инсон бояд дар бораи оқибатҳои он фикр кунад.
Барои пешгирии ҷинояткорӣ фароҳам овардани шароити хуб барои таҳсил, меҳнат, варзиш ва фаъолияти фарҳангӣ низ аҳамияти калон дорад. Ҷавононе, ки вақти худро ба омӯзиш, варзиш, китобхонӣ ва корҳои созанда мегузаронанд, имконияти бештар доранд, ки аз муҳити носолим дур бошанд. Аз ин рӯ, рушди муассисаҳои таълимӣ, варзишӣ ва фарҳангӣ метавонад ба тарбияи насли солим мусоидат кунад.
Маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон низ яке аз роҳҳои муҳими пешгирии ҷинояткорӣ мебошад. Ҳар як шахс бояд ҳуқуқ ва ӯҳдадориҳои худро донад. Агар инсон қонунро хуб дарк кунад, метавонад аз бисёр ҳолатҳои хатарнок пешгирӣ намояд ва дар сурати ба мушкилот дучор шудан роҳи қонунии ҳалли онро интихоб кунад.
Дар ин раванд мақомоти ҳифзи ҳуқуқ низ масъулияти калон доранд. Вазифаи онҳо ҳифзи тартиботи ҷамъиятӣ, пешгирии ҳуқуқвайронкунӣ ва ҳимояи ҳуқуқу манфиатҳои шаҳрвандон мебошад. Ҳамкории шаҳрвандон бо мақомоти дахлдор низ муҳим аст. Агар шахс аз ҳолати ҷиноятӣ ё хатари эҳтимолӣ огоҳ бошад, бояд ба мақомоти масъул хабар диҳад.
Ҷомеа низ бояд нисбат ба масъалаи ҷинояткорӣ бетараф набошад. Ҳар як шаҳрванд метавонад бо риояи қонун, эҳтироми ҳуқуқи дигарон ва тарбияи дурусти фарзандон дар пешгирии ҳуқуқвайронкунӣ саҳм гузорад. Пешгирии ҷинояткорӣ танҳо бо ҷазо ҳал намешавад. Пеш аз ҳама бояд барои инсон шароити муносиб фароҳам оварда шавад, то ӯ роҳи дуруст ва қонуниро интихоб кунад.
Хулоса дар натиҷа метавон гуфт, ки ҷинояткорӣ яке аз мушкилоти муҳими ҷомеа буда, барои пешгирии он ҳамкории тамоми қишрҳои ҷомеа зарур аст. Оила, мактаб, давлат ва шаҳрвандон бояд дар тарбияи насли ҷавон ва баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ саҳми худро гузоранд.
Ҳар як инсон бояд дарк намояд, ки риояи қонун танҳо барои тарс аз ҷазо нест. Қонун барои ҳифзи ҳуқуқи инсон, таъмини тартибот ва зиндагии осоиштаи ҷомеа зарур мебошад. Агар одамон ҳуқуқи якдигарро эҳтиром кунанд, масъулияти худро дарк намоянд ва мушкилоти худро бо роҳи қонунӣ ҳал кунанд, муҳити ҷомеа низ бехатартар мегардад.
Аз ин рӯ, мубориза бар зидди ҷинояткорӣ бояд пеш аз ҳама аз тарбия ва маърифат оғоз гардад. Ҷомеаи солим ҳамон ҷомеаест, ки дар он ҷавонон ба дониш, меҳнат ва корҳои созанда ҷалб мешаванд ва ҳар як шаҳрванд барои амнияту ободии ҷомеа масъулияти худро эҳсос мекунад.
Пешгирии ҷинояткорӣ вазифаи танҳо як нафар нест — ин масъулияти ҳар як узви ҷомеа мебошад.
Қодиров Акмалҷон дотсент, мудири кафедраи геология ва менеҷменти маъдану техникаи факултети геологияи ДМТ








